Komşu Kerizleri Yerin Altına Çekiliyor

Iran kerizlerini kurtarmak için UNESCO önlem alıyor. Afganistan'dan sonra, Kuzey Irak kerizleri de yeraltına çekiliyor. Savaş, terör ve göçler Irak kerizlerini de vurdu. Yazılı kayıtlar küçük şüphe bıraksa da eski İran(Fars) keriz'in çok kullanıldığı yerlerden biridir. M.Ö. 7. yüzyılda, Asur Kralı II. Sargon İran'a bir sefer sırasında, burada bir yeraltı su dağılım düzeni bulunduğunu bildirmiştir. Yirminci yüzyılın ortalarında, İran'da yaklaşık 50.000 kişi kehrizlerin kullanımında olduğu tahmin edilir.

Bilinen en büyük ve en eskisi 2700 yıl sonra dâhi, hâlâ yaklaşık 40.000 kişiye içme ve tarımsal su sağlayan İran'nın Gonabad şehrindedir. Başlıca kuyu derinliği 360 metre'den fazla ve uzunluğu 45 kilometredir. Yezd, Horasan ve Kirman gibi bilinen bölgelerde geniş bir kehriz düzenleri vardır. Kopet Dağları eteklerinde yer alan vahalara, su, yeraltı tünelleri(kārīz) ile gelmektedir. Geleneksel Fars mimarisinde, bir kehriz küçük qanat'dır. İran'da iyi bilinen qanāt(yeraltı su kanalları) ile birlikte, kuyular(čāh)'da, İran yeraltı kaynaklarının seferberliği için büyük bir önem taşır. Afganistan'dan sonra, Kuzey Irak kerizleri de bitiyor. Savaş, terör ve göçler, Irak kerizlerini de vurdu. 2009 yılında UNESCO adına, Oklahoma Eyalet Üniversitesi Coğrafya Bölümü tarafından Kuzey Irak'ın Kürt bölgesinde, kehriz sistemleri incelenmiş, yapılan araştırmalara göre, 683 kehriz sistemleri bulunmuş, bunlardan 2004 yılında 380'i ve 2009 yılında ise sadece 116'sı etkindir. Kehrizlerin düşüş nedenleri 2004 yılı öncesine kadar "terk etme ve ilgisizlik", "kuyulardan aşırı su çekilmesi" ve 2005'den beri ARTAN kuraklıktır.

Ama en önemlisi de 30 yıldır bu bölgede süren savaş ve terör yüzünden kehrizlerin çoğu kurumuş ve tahrip olmuştur. Yeraltı su kaynakları iyice çekişmiştir. Su kıtlığı, geçimleri kehriz sistemlerine bağımlı 100.000 üzerinde insanın, 2005 yılından bu yana evlerini terk etmek zorunda kaldığı söylenir. Araştırmalara göre, tek bir kehriz, yaklaşık 9.000 bireyler için yeterli su ve 200 hektar üzerinde tarım arazisini sulama yeteneğine sahip olduğu söylenir. Kehrizleri eski haline döndürmek için, UNESCO ve Irak hükümeti 2010 yılında başlayacak olan bir kehriz, Yenilenmek için Toplum Girişimi tasarlamışlardır. Kehrizlerin oğunluğu Süleymaniye Valiliğinde(% 84), çok az sayıda da Erbil Valiliğinde(% 13), özellikle geniş ova çevresinde ve Erbil kentinde bulunmaktadır.