{"id":6297,"date":"2019-05-01T02:01:22","date_gmt":"2019-04-30T23:01:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/?p=6297"},"modified":"2019-12-13T01:28:53","modified_gmt":"2019-12-12T22:28:53","slug":"suyla-gelen-uygarlik-uygur-karizlari","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/?p=6297","title":{"rendered":"Suyla Gelen Uygarl\u0131k: Uygur Kar\u0131zlar\u0131 (D\u0131\u015f Gezi)"},"content":{"rendered":"\n

\u201cDaha Atina, Roma, Isparta kent devletleri yokken; Orta Asya bozk\u0131rlar\u0131nda binlerce y\u0131l \u00f6nce bir medeniyet ve m\u00fchendislik harikas\u0131 olan, kar\u0131z yeralt\u0131 su ta\u015f\u0131ma sistemleri vard\u0131. Bu eser, T\u00fcrklerin ne kadar ileri bir medeniyete sahip oldu\u011funu g\u00f6sterir. Bu sistemle, \u00e7\u00f6l\u00fcn ortas\u0131nda kurduklar\u0131 kentlere, tar\u0131m ve ya\u015fam alanlar\u0131na i\u00e7ilebilir ve kullan\u0131labilir temiz su getirildi. Bu ya\u015fam tarz\u0131, suyla gelen bir medeniyetti\u2026”<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00dczerinde uzun zamand\u0131r \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m, \u00f6zg\u00fcn bir kitap ara\u015ft\u0131rmas\u0131 ve belgesel projem olan \u201c\u0130pek Yolu K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d, \u201cUygarl\u0131k Harikas\u0131 Uygur Kar\u0131zlar\u0131\u201d ve \u201cUygur Kar\u0131zlar\u0131na Yolculuk\u201d uzun bir yol \u00f6yk\u00fcs\u00fc ve T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131m gezi yolculu\u011fudur. <\/p>\n\n\n\n

\u00c7in\u2019in \u015eian ilinden ba\u015flay\u0131p, \u0130stanbul\u2019a uzanan \u0130pek Yolu \u00fczerinde \u00f6nemli bir kervansaray kenti olan Turfan\u2019da, kolektif bir kamu iradesi \u00fcr\u00fcn\u00fc olan kar\u0131zlar sayesinde, yolcular\u0131n g\u00fcvenle konaklayabilece\u011fi, ya\u015fam ve g\u00f6\u00e7 gereksinimlerini kar\u015f\u0131lacacaklar\u0131, ayn\u0131 zamanda insanl\u0131\u011f\u0131n ortak tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel zengin miras\u0131 olan, bu tarihi su yap\u0131lar\u0131 kentinde bulunan, Turfan Kar\u0131z Cenneti M\u00fczesi ile de yerli ve yabanc\u0131 turistlerin ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilgi oda\u011f\u0131nda yer almaktad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanl\u0131k tarihinin bilinen 1.7 milyon y\u0131ll\u0131k uygarl\u0131k ve sanat tarihi bulgular\u0131n\u0131n devam\u0131 olan, Orta Asya co\u011frafyas\u0131nda kal\u0131nt\u0131lar\u0131n var olan; Proto Turk\/\u00d6n T\u00fcrk, G\u00f6k T\u00f6r\u00fck, Uygar-Altay Medeniyeti, Orhun Yaz\u0131tlar\u0131, Bilge Kaan, Salur ve Ka\u015flar Yaz\u0131tlar\u0131 gibi abideler; bir ya\u015fam ve k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6neli\u015fi olan Kam K\u00fclt\u00fcr\u00fc \u015eamanizm, folklorik ve sanatsal izler, sosyal ve iktisadi ya\u015fam, kesintisiz s\u00fcren d\u00fczenli ordu, maliye ve devlet gelece\u011fi gibi de\u011ferler; sevgi, sayg\u0131, sadakat, disiplin, e\u011fitim, ziraat, sa\u011fl\u0131k, inan\u00e7 ve dil birli\u011fi \u00f6nde gelmektedir. Bu belge, bilgi ve kaynaklar\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in Ka\u015fkar, Urum\u00e7i ve Turfan M\u00fczeleri mutlaka g\u00f6r\u00fclmelidir\u2026<\/p>\n\n\n\n

Kar\u0131z Yap\u0131m\u0131nda \u0130nce Matematik Hesab\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zaman\u0131m\u0131zdan 6 bin y\u0131l \u00f6nce, Uygur Kar\u0131zlar\u0131 yap\u0131m\u0131n\u0131n bir matematik ve m\u00fchendislik harikas\u0131 olmas\u0131n\u0131n nedenleri vard\u0131r. Kar\u0131zlar\u0131n \u00e7\u00f6lde yap\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda; yer \u00fcst\u00fcnde belirli aral\u0131klarla d\u00fcz\/aliyman olarak belirlenen hatta, bu g\u00fcn arazi topo\u011frafya\/haritac\u0131l\u0131k \u00f6l\u00e7me bilgisinde kullan\u0131lan trigonometri y\u00f6ntemleri, o g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda aynen uyguland\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Belirli aral\u0131klarla a\u00e7\u0131lan dik kuyular\u0131n i\u00e7ine sark\u0131t\u0131lan iplerin arkas\u0131na yak\u0131lan kandillerin \u0131\u015f\u0131k g\u00f6lgesi ile yer alt\u0131nda y\u00f6n bulma ve temizlenmi\u015f i\u00e7ine su doldurulmu\u015f hayvan ba\u011f\u0131rsaklar\u0131 ile de su terazisi y\u00f6ntemiyle kot verme, yani %1 ile binde 6 akar kot hesab\u0131 yap\u0131larak, suyun e\u011fim hesab\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Toplam\u0131 5 bin 100 kilometre uzunlu\u011funda olan ve bu g\u00fcn de \u00fc\u00e7te ikisi hala kullan\u0131lan; yakla\u015f\u0131k 5 ile 60 kilometre uzunlu\u011fundaki bu yeralt\u0131 kar\u0131z kanallar\u0131 ile getirilen temiz sular, \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yerde dinlendirme ve a\u00e7\u0131k havuzlar\u0131nda bekletilmektedir. Bu havuzlar\u0131n \u00e7evresinde s\u00f6\u011f\u00fct ve dut a\u011fa\u00e7lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bu a\u011fa\u00e7lar suyun buharla\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemekte ve ipek b\u00f6cek\u00e7ili\u011fi i\u00e7inde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Sonras\u0131nda ise, i\u00e7mek i\u00e7in evlere ve kullan\u0131lmak i\u00e7inse tar\u0131m alanlar\u0131na a\u00e7\u0131k arklarla ta\u015f\u0131nmaktad\u0131r. Kar\u0131z sular\u0131n\u0131n disiplinli, adil ve temiz kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in Su Kullan\u0131m Nizamnameleri bulunmaktad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

Suyun getirilmesi, kanallar\u0131n onar\u0131lmas\u0131, yenilerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, su kullan\u0131m bilinci ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc yan\u0131 s\u0131ra, kurallar ve yasalar uygulanmaktad\u0131r. Bu i\u015flere bakan kar\u0131z g\u00f6revlilerine Kar\u0131zc\u0131, Mirav ya da Kenkan denilmektedir. Her kar\u0131z\u0131n bir de ad\u0131 vard\u0131r. Kar\u0131z yap\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00f6len emek\u00e7inin ad\u0131, sayg\u0131n ki\u015filerin ad\u0131, k\u00f6ylerin ad\u0131 ve emek kahramanlar\u0131n\u0131n ad\u0131 ile an\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin: Alimcan Kar\u0131z\u0131, Tursuncan Kar\u0131z\u0131, Badeg\u00fcl Kar\u0131z\u0131, Toksun Kar\u0131z\u0131, Ayg\u00f6l\u00fc Kar\u0131z\u0131, Kumul Kar\u0131z\u0131 gibi\u2026 Kar\u0131zc\u0131lar\u0131n erkek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131n sonuna \u201ccan\u201d ve k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n ad\u0131n\u0131n sonuna da \u201cg\u00fcl\u201d eki gelmektedir. Tursuncan, Arzug\u00fcl gibi\u2026 Kar\u0131zc\u0131lar, turfanda sebze ve meyve anlam\u0131na gelen Turfan \u015fehrinde; ekim ve hasat d\u00f6nemleri bayram ve \u015f\u00f6len yapmaktalar. Cem ad\u0131n\u0131 verdikleri bu t\u00f6renlerde, kar\u0131z suyunu kirleten ve yanl\u0131\u015f kullananlar cezaland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu cezalar, i\u015fkence ve hapis de\u011fildir. Bu ki\u015filerle, belirli s\u00fcre kimse konu\u015fmamakta ve d\u0131\u015flamaktad\u0131rlar. Sonras\u0131nda ise, Ejderha, Kam ve Semah dans\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu b\u00f6lgeye gidecek turistlere ve merakl\u0131lara, Hasat Festivali d\u00f6neminde gitmelerini \u00f6neririm\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bat\u0131 Merkezli Tarih Anlay\u0131\u015f\u0131 Y\u0131k\u0131l\u0131yor <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bu geziden \u015fu sonucu \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Avrasya odakl\u0131, birlikte ya\u015fama ve uygarl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6z\u00fc olan ve bu Kar\u0131z Su Medeniyetinden hareketle, insanl\u0131k tarihi yeniden yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r. Suyun izinde hayat\u0131 ke\u015ffetme ve belgeleme ser\u00fcvenimiz s\u00fcr\u00fcyor. Bat\u0131 merkezli d\u00fc\u015f\u00fcnen yerli ve yabanc\u0131 tarih\u00e7ilerin ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n iddia etti\u011fi gibi: \u201cT\u00fcrkler yaln\u0131zca kara k\u0131l \u00e7ad\u0131rlarda ya\u015fayan, g\u00f6\u00e7ebe, \u00e7oban, avc\u0131, ilkel, cengaver, \u2018barbar\u2019 topluluk\u2026\u201d de\u011fildir\u2026<\/p>\n\n\n\n

Her gezginin ve turistin merak etti\u011fi gibi, benim de tarihin derinliklerine ve zamana yapt\u0131\u011f\u0131m yolculu\u011fum s\u00fcr\u00fcyor\u2026 Zaman\u0131m\u0131zdan 13 bin y\u0131l \u00f6ne Anadolu topraklard\u0131nda (G\u00f6beklitepe) ve 8 bin y\u0131l \u00f6nce de Orta Asya bozk\u0131rlar\u0131nda (Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131\u2019nda K\u0131rg\u0131z Yaz\u0131tlar\u0131), T\u00fcrklerdeki medeniyet k\u00fclt\u00fcr\u00fc izine, bir yenisi daha eklendi. 6 bin y\u0131l \u00f6nce Uygur T\u00fcrkleri taraf\u0131ndan yap\u0131lan, Kar\u0131z Su Kanallar\u0131 Sistemi ile Asya\u2019n\u0131n tam merkez noktas\u0131nda ve deniz seviyesinin art\u0131-eksi \u201c0\u201d noktas\u0131nda, Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc ortas\u0131nda kurulan Yarnaz Antik Kenti (Turfan\u2019da), bir medeniyet harikas\u0131 olarak bulunmaktad\u0131r. \u00c7in Halk Cumhuriyeti \/ Sincan-Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi\u2019nde, resmi dilleri \u00c7ince olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Uygur T\u00fcrk\u00e7esi konu\u015fan ve Arap Alfabesi ile yazan Uygur, Altay ve Kazak T\u00fcrkleri; Kar\u0131z kanallar\u0131n\u0131n getirdi\u011fi ya\u015fam bi\u00e7imi sayesinde sorunsuz, birlikte ya\u015fama k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlar\u2026 <\/p>\n\n\n\n

Gerek Asya co\u011frafyas\u0131ndaki yerle\u015fik ya\u015famda, gerekse binlerce y\u0131l s\u00fcren g\u00f6\u00e7 yollar\u0131nda ve Anadolu topraklar\u0131nda; daha bat\u0131da Atina, Isparta ve Roma kent devletleri yokken, do\u011fuda \/Asya\u2019da harika m\u00fchendislik sistemiyle yap\u0131lan kar\u0131zlar vard\u0131\u2026 Bu sayede ya\u015fam ve tar\u0131m alanlar\u0131na temiz ve i\u00e7ilebilir su getirilmi\u015f ve ileri ziraat ile yerle\u015fik kent ya\u015fam\u0131 ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

UNESCO korumas\u0131 alt\u0131nda olan, Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn 120 metre alt\u0131nda ve toplam 5 bin 100 kilometre uzunlu\u011funda bulunan ve bir m\u00fchendislik harikas\u0131 olarak kabul g\u00f6ren; Uygur Kar\u0131zlar\u0131na \u00fc\u00e7 kez yapt\u0131\u011f\u0131m ve Kar\u0131z ger\u00e7e\u011fini T\u00fcrkiye g\u00fcndemine soktu\u011fum bu gezilerim ard\u0131ndan, okurlar\u0131m ve merakl\u0131lar i\u00e7in, \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m sonu\u00e7 \u015fu olmal\u0131d\u0131r: T\u00fcrklerin binlerce y\u0131lll\u0131k kesintisiz devlet gelece\u011finde; iyi kom\u015fuluk ili\u015fkileri, sevgi, bar\u0131\u015f, karde\u015flik, dayan\u0131\u015fma ve dostluk hep var olmu\u015ftur. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7evreyi, k\u00fclt\u00fcrel miraslar\u0131m\u0131z\u0131 ve do\u011fay\u0131 korumak, ya\u015fatmak ve ya\u015fam kayna\u011f\u0131m\u0131z su ortak paydas\u0131nda, birlikte hayat\u0131n nimetlerini adilce payla\u015fmak, su kullan\u0131m bilinci ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc kazanmak yan\u0131 s\u0131ra; \u201chaklar\u0131 ve sorumluluklar\u0131 olan \u00e7a\u011fda\u015f yurtta\u015f\u201d olman\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, sevgimizi sebil eylemek i\u00e7in, su gibi aziz olman\u0131n tam zaman\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n

Hayat\u0131 belgeleyen Yoleri Gezgin Dervi\u015f olarak, gitti\u011fim 99 \u00fclkede; suyun izinde ve su medeniyeti k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki, yeni co\u011frafyalar\u0131 ke\u015ffetme ser\u00fcvenim s\u00fcr\u00fcyor\u2026 <\/p>\n\n\n\n

www.dursunozden.com.tr<\/p>\n\n\n\n

w<\/strong><\/p>\n\n\n\n