Uygarl\u0131k Harikas\u0131 Uygur Kar\u0131zlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Dursun \u00d6zden (Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 yazar, Belgeselci)<\/p>\n

Giri\u015f:<\/strong> Kimi g\u00fcnlemler, olaylar ve ki\u015filer vard\u0131r, belleklerden silinmez. Kimi zamanlar vard\u0131r, oniks mermer sutunlara kaz\u0131n\u0131r ve tarihin her d\u00f6neminde bize tan\u0131kl\u0131k yapar ve hep ya\u015farlar… Zaman\u0131m\u0131zdan 13 bin y\u0131l \u00f6nde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z (Anadolu Su Medeniyeti belgeselinde) \u015eanl\u0131 Urfa G\u00f6beklitepe Gerizleri ve \u00f6teki Anadolu Kehrizleri yan\u0131 s\u0131ra; zaman\u0131m\u0131zdan 6 bin y\u0131l \u00f6nce yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan, yeralt\u0131ndaki \u00c7in Seddi olarak bilinen, Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn 120 metre derinli\u011finde ve toplam uzunlu\u011fu 5 bin 100 kilometre uzunlu\u011funda, bir m\u00fchendislik harikas\u0131 olan Uygur Kar\u0131zlar\u0131 Su Medeniyeti bunlardan biridir… Su medeniyetinin, insanl\u0131\u011f\u0131n, Asya ve T\u00fcrklerin tarihinin yeniden yaz\u0131lmas\u0131na neden olacak, yeni bulgu ve belgelerin ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, ke\u015ffi ve belgelenmesine az da olsa katk\u0131m olduysa mutlu olaca\u011f\u0131m. 20 y\u0131ld\u0131r kendi olanaklar\u0131mla; \u0130stanbul, Bursa, \u0130zmir, Denizli; Antalya, Ni\u011fde, Aksaray, Konya Uluslaras\u0131 Su Forumlar\u0131 ve \u00c7in, \u0130ran, Umman, Cezayir, Kuveyt, Yemen, Suudi Arabistan, Suriye, Sudan, Tunus, Bulgaristan, Romanya, Macaristan, Makedonya, Yunanistan, \u0130spanya gibi \u00fclkelerde yap\u0131lan Su Medeniyeti etkinliklerinde; T\u00fcrkiye\u2019yi temsilen kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m UNESCI\/IHP su forum ve konferanslar\u0131nda, bu tarihi ger\u00e7e\u011fi kan\u0131tl\u0131yor ve belgesel g\u00f6sterim ve sunumlar\u0131mla; suyun ya\u015famsal \u00f6nemi, stratejik \u00f6zelli\u011fi, su kullan\u0131m bilinci, su medeniyeti ve su gibi aziz olman\u0131n sevgiyi sebil eylemekle e\u015f de\u011ferde oldu\u011funu kan\u0131tl\u0131yoruz hep… Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fa\/\u00e7evre ve insanl\u0131k tarihi; gelece\u011fimiz i\u00e7in ders almam\u0131z gereken su k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc \u00f6z\u00fcmsemenin ya\u015famsal ko\u015fullar\u0131n\u0131 an\u0131msat\u0131yor, yeniden…<\/p>\n

A\u00e7\u0131klama:\u00a0<\/strong>13 milyar y\u0131l \u00f6nce G\u00fcne\u015f, 4,5 milyar y\u0131l \u00f6nce D\u00fcnya ve 3 milyar y\u0131l \u00f6nce su yoktu…
\n3 milyon y\u0131ld\u0131r insano\u011flu ve 1,7 milyon y\u0131ld\u0131r da ma\u011fara duvarlar\u0131na su kanal\u0131 resmi yapan; d\u00fc\u015f\u00fcncesini, akl\u0131n\u0131 ve elini kullanarak \u00fcreten ve yaratan insan denen bir canl\u0131 vard\u0131… Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fan\u0131n ve bedenimizin % 70\u2019i sudur.<\/p>\n

\u0130nsano\u011flu, g\u00f6\u00e7ebe ya da yerle\u015fik ya\u015fam\u0131 boyunca, su ba\u015f\u0131n\u0131 yurt tutmu\u015f ve suyun olmad\u0131\u011f\u0131 yerlere de, yer alt\u0131ndan ve yer \u00fcst\u00fcnden su getirmi\u015ftir.
\nYer \u00fcst\u00fcnden su getirme sistemine ya da su yoluna ark, kemer, kanal, fla\u015f, bent, rev\u00fclat\u00f6r vb. isimler verilmi\u015ftir.<\/p>\n

Yer alt\u0131ndan ise, tar\u0131m ve ya\u015fam alanlar\u0131na tarihi su ta\u015f\u0131ma sistemine ise; geriz, kar\u0131z, kehriz, kerhiz, keriz, ganat, aflaj, uyun, t\u00fcnel, galeri, hattarad vb. adlar verilmi\u015ftir. Asl\u0131nda, su ba\u015f\u0131n\u0131 yurt tutmak, suyun olmad\u0131\u011f\u0131 yerlere yeralt\u0131 ve yer \u00fcst\u00fcnden uygarl\u0131k denebilecek \u00f6zellikleri bar\u0131nd\u0131ran, uzun erimli \u00f6mr\u00fc, m\u00fchendislik ve matematik harikas\u0131 \u00f6zellikleri, estetik, sanatsal ve ya\u015famsal de\u011ferleri ile birlikte su kullan\u0131m bilinci, su nizamnameleri, yasalar\u0131, birlikte ya\u015fama ve payla\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc, ileri tar\u0131m ve ziraat teknolojisi gibi, pek \u00e7ok ya\u015famsal, sosyal ve biyolojik gereksinim \u00f6zelliklerini i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran, planl\u0131 kentsel ve \u00e7evresel ko\u015fullar\u0131 da i\u00e7eren su odakl\u0131 t\u00fcm bu zengin tarihi \/ k\u00fclt\u00fcrel miraslar\u0131, asl\u0131nda medeniyet \/ uygarl\u0131k olarak tan\u0131mlamaktay\u0131z.<\/p>\n

\u0130nsan eliyle yap\u0131lan ve su medeniyeti diyebildi\u011fimiz bu tarihi yer alt\u0131 su yap\u0131lar\u0131 bizim \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131m\u0131z i\u00e7inde olup, uzun zaman\u0131m\u0131z\u0131 alan ke\u015ffetme, merak, ara\u015ft\u0131rma, alan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, yerinde halk ve uzmanlarla yap\u0131lan r\u00f6portajlar, teknik ve akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar, uygulamalar, yok olan yap\u0131lar, y\u0131k\u0131lan ve bak\u0131ms\u0131z eserler, hala kullan\u0131lan yap\u0131lar ve koruma ama\u00e7l\u0131 restorasyonla oran\u0131lan ve hizmet veren yap\u0131lar; bizim kitap ve belgesel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131za kaynak oldu…<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n
\u00d6zellikle, Orta Asya co\u011frafyas\u0131nda yer alan, \u00c7in Halk Cumhuriyeti \/ Sincan-Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi\u2019nde bulunan ve Toksin kentindeki \u00e7\u00f6k\u00fck kar\u0131z kuyusunda bulunan kar\u0131zc\u0131 mumyas\u0131ndan \u00f6nce, zaman\u0131m\u0131zdan 6 bin y\u0131l \u00f6nce (yak\u0131n zamana kadar bu tarih 2500 y\u0131l \u00f6nce yani M\u00d6: 460). Kar\u0131zlar\u0131n ilk yap\u0131l\u0131\u015f tarihi olarak kabul g\u00f6rmektedir. Uygur T\u00fcrkleri taraf\u0131ndan kollektif bir kamu iradeyle onlarca y\u0131l s\u00fcren emekle yap\u0131lan, hala %50\u2019si kullan\u0131lan ve bir uygarl\u0131k \/ m\u00fchendislik harikas\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan, Uygur Kar\u0131zlar\u0131 i\u00e7in bilim adamlar\u0131, yer alt\u0131ndaki \u00c7in Seddi demektedirler.<\/p>\n
Kar\u0131zc\u0131lar haftada bir i\u015f ve dost toplant\u0131s\u0131 yapmaktad\u0131r. Bu toplant\u0131ya \u201cCEM\u201d demektedirler. Bu toplant\u0131larda, kar\u0131z sular\u0131n\u0131 gereksiz kullanan ve kirletenlere ceza verilmektedir. Bu ceza i\u015fkence, dayak ve hapis de\u011fildir. Su\u00e7lu ki\u015fi toplumdan d\u0131\u015flan\u0131yor ve onunla kimse konu\u015fmuyor, cezas\u0131 budur. Bu toplant\u0131lar\u0131n ard\u0131ndan Kam dans\u0131, Ejderha dans\u0131 ve iki telli saz ile d\u00fcng\u00fcr denen def e\u015fli\u011finde semah d\u00f6n\u00fcyorlar. Belki de, Anadolu Alevi k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki benzer rit\u00fcelin kayna\u011f\u0131 bu olabilir…<\/p>\n
Turfan yak\u0131nlar\u0131nda bulunan ve Asya koordinat sistemine g\u00f6re, D\u00fcnyan\u0131n Merkezi olarak kabul edilen bu an\u0131t, deniz seviyesinde yani \u201c+-0\u201d metrede yer almaktad\u0131r. Turfan havzas\u0131na 80 km mesafede bulunan Ay (Ayd\u0131nl\u0131k) G\u00f6l ise, L\u00fct G\u00f6l\u00fc\u2019nden sonra d\u00fcnyan\u0131n en \u00e7ukur kara par\u00e7ad\u0131d\u0131r (-154 metre). A\u011fustos ortalar\u0131nda (+83 derece) s\u0131cakl\u0131\u011fa eri\u015fen Ay G\u00f6l\u00fc\u2019nun sular\u0131 \u00e7ekilmekte ve tuz tabakas\u0131 ile kaplanmaktad\u0131r. \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019nin tuz gereksiniminin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 buradan elde edilmektedir. Tanr\u0131 ve Alev Da\u011flar\u0131\u2019ndan gelen kar ve ya\u011fmur sular\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 buharla\u015fmakta ve \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 ise, \u00e7\u00f6l\u00fcn alt\u0131nda bulunan ge\u00e7irgen tabakaya eri\u015fmektedir. Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn ortas\u0131nda yer alan Ay G\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fc mayalay\u0131p yo\u011furt \u00e7alan, \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019nin Hasrettin Hocas\u0131 (e\u015fe\u011fe ters binen ve muzip f\u0131kralar s\u00f6yleyip, insanlar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren ve g\u00fcld\u00fcren) AKSAKAL AFAND\u0130 ve Uygur T\u00fcrklerinin \u201cbilge ki\u015fi, ak\u0131l dan\u0131\u015f\u0131lan ve yoleri gezgin dervi\u015fi\u201d olan GURBAN TULUM\u2019un 1949 y\u0131l\u0131nda, e\u015fe\u011fiyle 3 ayda Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fc ge\u00e7ip, ba\u015fkent Pekin\u2019e gidi\u015fi ve e\u015fe\u011fiyle birlikte \u00c7in\u2019in o zamanki Devrim Lideri ve Devlet Ba\u015fkan\u0131 olan Mao Ze Tung\u2019un saray\u0131nda konuk olmas\u0131 ve Ba\u015fkan Mao ile yapt\u0131\u011f\u0131 pazarl\u0131k ise, bir ba\u015fka sosyal ara\u015ft\u0131rma konumuzdur.<\/p>\n
\u00d6te yendan, Uygur T\u00fcrkleri dahil, \u00c7inli M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Hac ve Umre ziyareti \u00f6ncesi gittikleri Yedi Uyurlar T\u00fcrbesi ve Mescidi ise, Alev Da\u011flar\u0131n\u0131n vadisinde bulunmaktad\u0131r. Bu vadi kutsal olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck surlarla \u00e7evrili ve kent giri\u015finde b\u00fcy\u00fck bir davulun yer ald\u0131\u011f\u0131, HU\u0130 ad\u0131 verilen M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6zg\u00fcn mimarideki cami ve minaresi ile dikkat \u00e7eken \u015eian kentine gitti\u011fim de; Beyaz Piramitlerin oldu\u011fu ormanla kapl\u0131 tepe ve o tepeyi yeralt\u0131ndan birle\u015ftiren Kutsal Yol ile 8 bin seramik askerlerin, atlar\u0131n, at arabalar\u0131n\u0131n oldu\u011fu m\u00fczedeki g\u00f6rd\u00fcklerim ise, Uygur sanat\u00e7\u0131lar\u0131n estetik ve medeniyet harikas\u0131 eserler yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir ba\u015fka g\u00f6stergesidir… Bir iddiaya g\u00f6re, Uygur T\u00fcrkleri zaman\u0131m\u0131zdan 12 bin y\u0131l \u00f6ncesine dayanan ve kimi co\u011frafyalarda izleri bulunan ve insanl\u0131k medeniyetinin kayna\u011f\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan, Pasifik Okyanusu\u2019ndaki bat\u0131k k\u0131ta Atlantis \/ Mu Uygarl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n devam\u0131 ya da kal\u0131nt\u0131s\u0131 \u015feklindeki tezler, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz zamanlamas\u0131ndaki belirtileri olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n
Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc\u2019n\u00fcn 120 metre alt\u0131nda ve toplam 5 bin 100 kilometre uzunlu\u011fundaki bu tarihi yeralt\u0131 su kanallar\u0131 sistemine verilen ad ise, \u201cKARIZ\u201dd\u0131r. Kar\u0131z s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00d6z T\u00fcrk\u00e7e olup, yeralt\u0131ndaki ya\u011fmur ya da kar izi – su yolu anlam\u0131na gelmektedir.<\/p>\n
Kar\u0131zlar\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131na ya da ilk \/ ba\u015f kuyular\u0131na ise, ba\u015f kuduk \/ ba\u015f kuyu denmektedir. Pek \u00e7ok kar\u0131z su kanallar\u0131 sistemindeki s\u00f6zc\u00fckler T\u00fcrk\u00e7e olup, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hala kullan\u0131lmaktad\u0131r. Kar\u0131zlar\u0131n yap\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda a\u00e7\u0131lan kuyular, yakla\u015f\u0131k 50-200 metre aral\u0131kl\u0131 olup, derinlikleri ise 5 metre ile 120 metre aras\u0131ndad\u0131r. Kar\u0131zlar\u0131n uzunlu\u011fu ise, 5 ile<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n
\n
60 kilometredir. Uygur kar\u0131zlar\u0131n\u0131n toplam uzunlu\u011fu ise; 5 bin 100 kilometredir. Bu g\u00fcn bu kar\u0131z sisteminin %50\u2019si hala kullan\u0131lmaktad\u0131r. Uygur B\u00f6lgesinde, Turfan yak\u0131nlar\u0131nda iki \u0131rmak ve iki vadi aras\u0131nda y\u00fckselen bir tepe platformu \u00fczerinde, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 do\u011fru ta\u015f ta\u015f \u00fcst\u00fcne konmadan ve kaz\u0131larak yap\u0131lan, \u00f6zg\u00fcn yap\u0131m tekni\u011fi ve mimarisiyle hala ayakta duran ve M\u00d6: 460\u2019da kurulan tarihi Yarnaz \/ Jiaohe \/ Yarkhoto Antik Kenti\u2019ne su getiren \u00f6zel kar\u0131z sistemi yan\u0131 s\u0131ra; Toksun, Hami, Kumul ve Ka\u015fgar b\u00f6lgelerinde de kar\u0131zlar, 2 bin 500-6 bin y\u0131ld\u0131r bu b\u00f6lgeye hizmet vermektedir. Bu kar\u0131z su sistemi sayesinde tar\u0131m ve ya\u015fam alanlar\u0131na suyun getirilmesi sonucu, y\u0131lda iki kez \u00fcr\u00fcn veren ilk turfanda sebze ve meyveye de turfanda ad\u0131 verilmektedir. \u00c7in Halk Cumhuriyeti, Sinciang \/ Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi\u2019ne ba\u011fl\u0131, bereketli topraklar\u0131 ve tarihi \u0130pek Yolu\u2019nun ge\u00e7ti\u011fi antik bir kent olan Turfan \u015fehri, ad\u0131 da buradan (turfanda sebze ve meyve \u00fcretimiyle bilinmesinden) gelmektedir.<\/p>\n
\u00dczerinde uzun zamand\u0131r \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m, \u00f6zg\u00fcn bir kitap ara\u015ft\u0131rma ve belgesel projem olan \u201c\u0130pek Yolu K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d (Hindistan, \u00c7in, Kazakistan, Rusya, \u0130ran, Azerbaycan ve T\u00fcrkiye yol haritas\u0131) izlerinin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve bir \u0130pek Yolu Kervansaray\u0131 olan Turfan \u015fehri; bir kolektif kamu irade \u00fcr\u00fcn\u00fc olan kar\u0131zlar sayesinde; yocular\u0131n g\u00fcvenle konaklayabilece\u011fi ve ya\u015famsal ve g\u00f6\u00e7 gereksinimlerini kar\u015f\u0131layacaklar\u0131, ayn\u0131 zamanda insanl\u0131\u011f\u0131n ortak tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel zengin miras\u0131 olan bu tarihi su yap\u0131lar\u0131 kenti; Turfan Kar\u0131z Cenneti M\u00fczesi ile de yerli ve yabanc\u0131 turistlerin ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ilgi oda\u011f\u0131nda yer almaktad\u0131r. \u0130nsanl\u0131k tarihinin bilinen 1,7 milyon y\u0131ll\u0131k uygarl\u0131k ve sanat tarihi bulgular\u0131n\u0131n devam\u0131 olan; Orta Asya co\u011frafyas\u0131nda kal\u0131nt\u0131lar\u0131 var olan Prato-Turk\/\u00d6n-T\u00fcrk, G\u00f6k-T\u00f6r\u00fck, Uygur \/ Altay Medeniyeti, Orhun Yaz\u0131tlar\u0131, Bilge Kaan, Salur T\u00fcrkleri kitabesi, Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut, bir ya\u015fam bi\u00e7imi ve k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6neli\u015fi olan Kam K\u00fclt\u00fcr\u00fc \u015eamanizm ve G\u00f6k Tanr\u0131\u2019ya yakar\u0131\u015f, folklorik ve sanatsal izler; sosyal ve iktisadi ya\u015fam, k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet izleri; \u201cvatan topra\u011f\u0131nda devlet olman\u0131n ko\u015fulu olan, kutsal ve milli de\u011ferlerin yan\u0131 s\u0131ra; sevgi, sadakat, d\u00fczenli ordu, d\u00fczenli maliye, d\u00fczenli defter tutma, d\u00fczenli e\u011fitim, g\u00fcmr\u00fck, ziraat, sa\u011fl\u0131k, vergi ve dil birli\u011fi; birlikte ya\u015fama k\u00fclt\u00fcr\u00fc h\u00fcneri yan\u0131 s\u0131ra; Asya\u2019dan Akdeniz\u2019e bir k\u0131srak ba\u015f\u0131 gibi uzanan Anadolu\u2019ya gelen atalar\u0131m\u0131z, binlerce y\u0131ll\u0131k yol haritas\u0131nda; g\u00f6\u00e7 ya da yerle\u015fik durumlarda bile, d\u00fczenli ve kesintisiz g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet k\u00fclt\u00fcr\u00fc gelene\u011fi\u201d bilgi ve belgeleri de Turfan, Kumul, Toksun, Ka\u015fgar, Urum\u00e7i, \u015eangay, \u015eian, Kunming ve Pekin M\u00fczelerinde bulunmaktad\u0131r. Rusya, Azerbaycan ve baz\u0131 bat\u0131 kent m\u00fczeleri yan\u0131 s\u0131ra, \u0130ran ve Umman m\u00fczelerindeki bulgular, bu ger\u00e7ekleri beslemektedir.<\/p>\n
Uygur Kar\u0131zlar\u0131 yap\u0131m\u0131n\u0131n bir matematik ve m\u00fchendislik harikas\u0131 olmas\u0131n\u0131n da nedenleri vard\u0131r. Kar\u0131zlar\u0131n \u00e7\u00f6lde yap\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda; yer \u00fcst\u00fcnde belirli aral\u0131klarla d\u00fcz \/ aliyman olarak belirlenen hatta, bu g\u00fcn jeodezi \/ haritac\u0131l\u0131kta yani, arazide topo\u011frafya \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinde kullan\u0131lan trigonometrik y\u00f6ntemlerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Belirli aral\u0131klarda a\u00e7\u0131lan kuyularda su bulunana dek, kaz\u0131lar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve yery\u00fcz\u00fcnde kuyu a\u011f\u0131zlar\u0131na dikilen d\u00fczg\u00fcn \u00e7ubuklara ba\u011flan\u0131p a\u015fa\u011f\u0131ya sark\u0131t\u0131lan iplerin ard\u0131na yak\u0131lan kandillerin iki ip ard\u0131ndan gelen \u0131\u015f\u0131k y\u00f6nleri, izleri do\u011frultusunda kaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Kar\u0131z sistemi iki yeralt\u0131 kaz\u0131dan meydana gelmektedir. \u00c7\u0131kan malzemelerin d\u0131\u015fa at\u0131lmas\u0131 ve havaland\u0131rma i\u015flevi de olan dik kuyular (kuduk) ve di\u011feri ise; suyun kendi cazibesinde akmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan yatay kaz\u0131lar (80-160 cm y\u00fcksekli\u011finde ve 50-90 cm geni\u015fli\u011finde) Yer alt\u0131nda 50-200 metre aral\u0131klarla kaz\u0131lan kuyular\u0131n i\u00e7inde, ayn\u0131 y\u00f6nde s\u00fcrmesi ve \u0131skalamadan tam da orta bir yerde bulu\u015fmalar\u0131, dikkate de\u011fer bir m\u00fchendislik olay\u0131d\u0131r. Ba\u015f kuyuda suyu bulan kar\u0131zc\u0131lar, su ge\u00e7irmez deriden yap\u0131lan tulum giysilerle ve \u00f6zel \u00e7izme ve ba\u015fl\u0131klarla kazma ve k\u00fcreklerle, diz kapaklar\u0131na kadar suyun i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, suyun kendi cazibesinde akmas\u0131 i\u00e7in; %1 ile binde 6 aras\u0131nda akar kot e\u011fim hesab\u0131 yapt\u0131klar\u0131 belgelenmi\u015ftir. Bunu da temizlenmi\u015f ve \u015feffaf hale getirilmi\u015f hayvan ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131 i\u00e7ine konan su ile, su terazisi y\u00f6ntemiyle yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bilmekteyiz. Belirli aral\u0131klarla a\u00e7\u0131lan kar\u0131z kuyular\u0131, hem i\u015f s\u0131ras\u0131nda \u00e7\u0131kan topra\u011f\u0131n \u00e7\u0131kr\u0131k sistemiyle d\u0131\u015far\u0131 at\u0131lmas\u0131na, hem de havaland\u0131rma sistemi olmas\u0131na<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n
\n
yarad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu sayede tar\u0131m ve ya\u015fam alanlar\u0131na, ya\u015fam kayna\u011f\u0131 i\u00e7ilebilir ve kullan\u0131labilir temiz su getirilmektedir.<\/p>\n
Suyun getirilmesi, korunmas\u0131 ve kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, su kulan\u0131m bilinci ve su k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile birlikte; yasalar ve toplumsal kurallar getirilmi\u015ftir. \u00d6zellikle Su Kullan\u0131m Nizamnamesi bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Bu i\u015flere bakan kar\u0131z g\u00f6revlilerine Mirav ya da Kenkan ad\u0131 verilmektedir. Her kar\u0131s\u0131n bir de ad\u0131 var. Kar\u0131z kaz\u0131lar\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00f6len emek\u00e7inin ad\u0131 verildi\u011fi gibi, sayg\u0131n ki\u015filerin adlar\u0131, semt ya da k\u00f6ylerin adlar\u0131 da verilmektedir. Alimcan Kan\u0131z\u0131, Tursuncan Kar\u0131z\u0131, Badeg\u00fcl Kar\u0131z\u0131, Toksun Kar\u0131z\u0131, Ayg\u00f6l\u00fc Kar\u0131z\u0131…vb. Kar\u0131zc\u0131lar\u0131n erkek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131n sonuna \u201cCAN\u201d eki, k\u0131zlar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131n sonuna ise, \u201cG\u00dcL\u201d eki gelmektedir. Tursuncan ya da Arzug\u00fcl gibi…<\/p>\n
Tar\u0131m alanlar\u0131 ve ya\u015fam alanlar\u0131 \/ ev ve i\u015fyerleri i\u00e7inden akan kar\u0131z sular, \u00f6nce \u00e7evresi s\u00f6\u011f\u00fct ya da dut a\u011fa\u00e7lar\u0131 olan havuz ve bentlerde dinlendirilmekte ve sonra da kullan\u0131lmaktad\u0131r. Kollektif bir kamu iradesiyle yap\u0131lan ve hala kullan\u0131lan Kar\u0131z sular\u0131n\u0131 tutumlu kullanmak ve kirletmemek zorunludur. Buna uymayanlar cezaland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Bu anlamda Uygur Kar\u0131z sistemi, insanlar\u0131n do\u011fal gereksinimlerini binlerce y\u0131ld\u0131r kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. \u015eimdilerde ise; Kar\u0131z kanallar\u0131na ve su toplama havzalar\u0131na yak\u0131n yap\u0131lan baz\u0131 k\u00f6m\u00fcr ar\u0131tma (lavvar), demir-\u00e7elik ve petro-kimya fabrikalar\u0131 ve i\u015fletmelerin, yer alt\u0131na b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 kirlilik s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131 ise, bir tehlike olarak kar\u0131z sular\u0131n\u0131 ve ya\u015fam\u0131 tehdit etmekte, \u015fimdi ise \u00fclkede b\u00fcy\u00fck bir sorun oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u00d6te yandan de\u011fi\u015fik k\u0131talarda ve de \u0130ran, Irak, Kazakistan, T\u00fcrkmenistan, \u00d6zbekistan, Afganistan, Azerbaycan, Suriye, Suudi Arabistan, Umman, Cezayir, Fas, Macaristan, Finlandiya, \u0130spanya, Balkanlar, Kuzey ve G\u00fcney Amerika \u00fclkelerinde de, Kar\u0131z su sistemi bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019nin 60 ilinde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u015ft\u0131rmalar ve \u201cAnadolu Kar\u0131zlar\u0131 \/ Anadolu Su Medeniyeti\u201d adl\u0131 belgesellerimizde tesbit etti\u011fimiz \u00e7ok say\u0131da Kar\u0131z \/ Kehriz \/ Geriz tarihi yeralt\u0131 su yap\u0131 sistemi bulunmaktad\u0131r. Bunlar ise, ayr\u0131ca bir bildiri konusu olup, fazla detaya girmeyece\u011fim. Ama \u015fu ger\u00e7e\u011fin bilinmesinde yarar vard\u0131r. Urfa G\u00f6beklitepe\u2019de belgeledi\u011fimiz, bu \u00f6ren yeri eski kaz\u0131 ba\u015fkan\u0131 Alman Arkeolog Prof. Dr. Klaus Shemith\u2019in verdi\u011fi ve g\u00f6sterdi\u011fi bilgi ve belgeler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda; zaman\u0131m\u0131zdan 13 bin y\u0131l eskilere dayanan su medeniyeti ve kar\u0131z sistemi gibi \u00f6zel ve \u00f6zg\u00fcn bulgular\u0131m\u0131z bulunmaktad\u0131r.
\nAyr\u0131ca; Toros Da\u011flar\u0131\u2019ndan Akdeniz\u2019e uzanan Mersin Silifke\u2019de tesbit etti\u011fimiz Uzunca Bur\u00e7 Gerizlerinin uzunlu\u011fu ise 115 kilometredir. Van\u2019da Urartu Kehrizleri \/ Samiramis Su Yolu, Amasya Ferhat Su Kanal\u0131, Tokat, Turhal, Zile Sarn\u0131\u00e7lar\u0131, Samsun, Bayburt, \u00c7anakkale, Bergama, Efes, Patara, Akropol, Milet, S\u00f6ke, Didim, Side, Manavgat, Fethiye, Milas, Bodrum, Dat\u00e7a, Aspendos, Pamukkale, Hierapolis, Laodikya, Fo\u00e7a, \u0130zmir Akrapol, Kemalpa\u015fa, Seferihisar, Bursa, \u0130znik, \u0130zmit, K\u00fctahya, Ankara, Konya, Bey\u015fehir, Tarsus, Adana, Ceyhan, Osmaniye, Kozan, Hatay, \u015eanl\u0131urfa, Mardin, Hakkari, Diyarbak\u0131r, Tunceli, Erzincan, Kemaliye, Erzurum, Kars, Nah\u00e7\u0131van, Kapadokya, Nev\u015fehir G\u00f6re Kar\u0131zlar\u0131, Ni\u011fde Ye\u015filbur\u00e7 Kehrizleri, Kemerhisar Su Kemerleri, Kayseri Su Yolu \/ Ali Da\u011f\u0131 Sarn\u0131c\u0131, Ermenek Kehrizleri, Edirne Mimar Sinan Su Yolu, \u0130stanbul Kemerburgaz, G\u00f6kt\u00fcrk, Belgrad Orman\u0131, Bah\u00e7e\u015fehir, Kuru\u00e7e\u015fme, Taksim, Suri\u00e7i, Unkapan\u0131 Su Kemerleri ve Ayazmalar vb. t\u00fcm bunlar, bereketli Anadolu topraklar\u0131na can veren ve ya\u015fam kayna\u011f\u0131m\u0131z su ile ta\u00e7lanan; denizler, g\u00f6ller ve akarsu kaynaklar\u0131na ek olarak, tarihi zenginlik miras\u0131m\u0131z olan Anadolu Tarihi Su Yap\u0131lar\u0131, Anadolu Kehrizleri ve Anadolu Su Medeniyeti\u2019nin ne kadar \u00f6nemli oldu\u011funun \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
Sonu\u00e7:<\/strong> Bu belgesel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131mdan \u015fu sonucu \u00e7\u0131karmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Avrasya odakl\u0131 birlikte ya\u015fama k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn ve ya\u015fam kayna\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6z\u00fc olan su ve su medeniyetinden<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n
\n
hareketle, \u0130nsanl\u0131k tarihi yeniden yaz\u0131lmal\u0131d\u0131r. Suyun izinde hayat\u0131 ke\u015ffetme ser\u00fcvenimiz s\u00fcr\u00fcyor…
\nYa\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7evreyi, tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel miraslar\u0131m\u0131z\u0131 ve de do\u011fay\u0131 korumak, ya\u015fam kayna\u011f\u0131m\u0131z su ortak paydas\u0131nda, birlikte hayat\u0131 payla\u015fmak, su kullan\u0131m bilinci ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc kazanmak; \u201chaklar\u0131 ve sorumluluklar\u0131n\u0131n bilincinde olan \u00e7a\u011fda\u015f yurtta\u015f\u201d olman\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda; sevgimizi sebil eylemek i\u00e7in, su gibi aziz olman\u0131n tam zaman\u0131…<\/p>\n
Dursun \u00d6zden<\/p>\n
\u201cozdendursun@gmail.com”<\/p>\n
www.dursunozden.com.tr<\/p>\n
KAYNAK\u00c7A:<\/strong><\/p>\n
\n
– \u00a0Uygur Kar\u0131zlar\u0131na Yolculuk, Dursun \u00d6zden, Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, Nisan 2005.<\/li>\n
– \u00a0Uygarl\u0131k K\u00f6pr\u00fcs\u00fc Kar\u0131zlar, Dursun \u00d6zden, Bilim ve \u00dctopya Dergisi, Ekim 2005.<\/li>\n
– \u00a0Avrasya K\u00fclt\u00fcr\u00fc, Dursun \u00d6zden, Azer News, Bak\u00fc, 30 Haziran 2006.<\/li>\n
– \u00a0Uygur Kar\u0131zlar\u0131 belgeseli (65\u2019), Dursun \u00d6zden, Urum\u00e7i \/ Turfan, Ekim 2009.<\/li>\n
– \u00a0Su Medeniyeti \/ Tarihi Su Yap\u0131lar\u0131, Dursun \u00d6zden bildirisi, UNESCO \/ IHP Su Forumlar\u0131; \u0130stanbul, Tahran, \u015eiraz, \u0130sfahan, Yezdi,Moskova, Cezayir, Rabat, Turfan, Urum\u00e7i, Hartum, Damascus, Atina, Budape\u015fte, Muscad, Salalah, Sana, Cidde, Afganistan, Pekin,<\/li>\n
– \u00a0\u015eangay, \u015eian, Yunnan \/ Kunming… (2005-2017).<\/li>\n
– \u00a0Turfan Kar\u0131z Cenneti, Dursun \u00d6zden, Yoleri Yay\u0131nlar\u0131, 2009.Uygarl\u0131k Harikas\u0131 Kar\u0131zlar, Dursun \u00d6zden, Kategori Yay\u0131nlar\u0131, \u015eubat 2017.<\/li>\n
EK\u0130:<\/strong> Foto\u011fraflar (Dursun \u00d6zden ar\u015fivi).<\/li>\n
$\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a> $\"\"$ <\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
$\"21\"$ <\/a><\/p>\n<\/div>\n
\n
<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Uygarl\u0131k Harikas\u0131 Uygur Kar\u0131zlar\u0131 Dursun \u00d6zden (Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 yazar, Belgeselci) Giri\u015f: Kimi g\u00fcnlemler, olaylar ve ki\u015filer vard\u0131r, belleklerden silinmez. Kimi zamanlar vard\u0131r, oniks mermer sutunlara kaz\u0131n\u0131r ve tarihin her d\u00f6neminde bize tan\u0131kl\u0131k yapar ve hep ya\u015farlar… Zaman\u0131m\u0131zdan 13 bin y\u0131l \u00f6nde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z (Anadolu Su Medeniyeti belgeselinde) \u015eanl\u0131 Urfa G\u00f6beklitepe Gerizleri ve \u00f6teki Anadolu Kehrizleri yan\u0131 …<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5172,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[66,65],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5034"}],"collection":[{"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5034"}],"version-history":[{"count":11,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5034\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5629,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5034\/revisions\/5629"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5172"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5034"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5034"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/www.dursunozden.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5034"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}